Alles begint bij bewustzijn – van jezelf én van je omgeving.
Je denkt misschien dat jij degene bent die je keuzes maakt, maar hoe vaak sta je er écht bij stil waar je aandacht allemaal naartoe gaat? En wie of wat dat aanstuurt? En waarom is het belangrijk om bewust te zijn van je reacties op je omgeving. Waarom maak je bepaalde keuzes en waar zijn die op gebaseerd. Wat beïnvloed je keuzes en reacties en hoe krijg je daar grip op?
Het kinderbrein: programmering in thètagolven
Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat het overgrote deel van je gedrag onbewust wordt aangestuurd. Slechts een klein deel van je dagelijkse handelingen en keuzes zijn écht bewust. (voor de cijferfetisjisten onder ons, er wordt vaak beweerd 95% en 5%, maar die cijfers zijn onderhevig aan kritiek vanwege te simplistisch en moeilijk meetbaar. Maar het zal er niet ver van zijn 😉 ) En dat heeft alles te maken met hoe je brein zich in je jonge jaren ontwikkelt.
Tot ongeveer je zevende levensjaar functioneert je brein grotendeels in theta-hersengolven – een staat van diepe ontspanning, vergelijkbaar met hypnose. Ideaal om te leren, maar ook een periode waarin je alles wat je ziet, hoort en voelt klakkeloos opslaat als waarheid. Zo leer je als kind de wereld te interpreteren én jouw plek daarin.
Dat is evolutionair handig – je moet je immers snel aanpassen aan je omgeving om te overleven. Maar hier komt de valkuil: als je in die eerste jaren op een verkeerd been wordt gezet – bijvoorbeeld door afwijzing, angst of overlevingsstress – dan sla je overtuigingen op die later totaal niet meer bij je passen. Alleen… je leeft er nog steeds naar.
De prijs van oude overlevingsregels
Je innerlijke kind is namelijk een kei in regels maken als: “Ik moet altijd lief zijn”, “Ik mag geen fouten maken”, of “Ik moet zorgen dat iedereen gelukkig is – behalve ikzelf dan.” Je volwassen brein heeft er geen actieve herinnering aan, maar je lichaam en zenuwstelsel onthouden alles.
Leven volgens die oude overlevingsregels zorgt vaak voor chronische stress – omdat je constant probeert te voldoen aan verwachtingen die niet van jou zijn. Je zenuwstelsel raakt eraan gewend en gaat die spanning als normaal beschouwen. Je lichaam leeft in een soort stressstand-by, en dat kan zich uiten in allerlei klachten: vermoeidheid, burn-out, hormonale disbalans, spijsverteringsproblemen, slapeloosheid… Noem maar op.
En dan vraag je je af: Waarom blijf ik moe? Waarom voel ik me zo gespannen? Waarom werkt mijn lijf niet mee? Wel, soms is het niet je lijf dat niet werkt – maar een oud script dat nog steeds op de achtergrond draait.
Manipulatie en de automatische piloot
En dan die wereld vol prikkels, verwachtingen en slimme beïnvloeding… Zonder dat je het doorhebt, reageren je gedachten en gedrag op de automatische piloot. Je denkt dat je bewust leeft, maar in werkelijkheid wordt een groot deel van je doen en laten gestuurd door je onbewuste.
Veel van wat je vandaag denkt, voelt of doet, komt dus voort uit je kindertijd. Die ervaringen vormen de basis van je overtuigingen, je reacties en je ego – het verhaal dat je jezelf vertelt over wie jij bent.
Als je daar niet bewust van bent, ben je extra vatbaar voor invloeden van buitenaf. Denk aan media, reclame, politiek – allemaal maken ze gebruik van technieken die inspelen op jouw onbewuste reacties. Ze weten precies hoe ze via emoties en symboliek jouw gedrag kunnen sturen, zonder dat jij het merkt.
Bijvoorbeeld: je kijkt naar een reclame en denkt dat het gewoon een leuk filmpje is. Toch voel je ineens de neiging om iets te kopen. Onbewust zijn er allerlei mechanismen geactiveerd – verlangen, sociale druk, angst om iets te missen.
Het supermarktvoorbeeld: bewustzijn als werkwoord
Of zoals ik laatst: ik ging even snel naar de supermarkt voor een fles olijfolie… maar omdat ik honger had, kwam ik thuis met een bonbon bloc van Côte d’Or, mozzarella en een bakje verse aardbeien – behalve de olijfolie, die was ik dus compleet vergeten. En dat terwijl ik heus van plan was bewust te winkelen. Blijkbaar had m’n innerlijke kleuter op dat moment gewoon meer zin in chocolade dan in zelfinzicht. Bewustzijn is dus geen garantie dat je je valkuilen altijd ontwijkt – soms val je er gewoon met volle overgave in, en neem je een toetje mee. Tja, bewustzijn is een werkwoord.
Van herkenning naar zelfinzicht
Maar bewustzijn gaat verder dan alleen het herkennen van manipulatie. Het is ook essentieel om je eigen gedrag en patronen te begrijpen.
Waarom reageer je zoals je doet in bepaalde situaties?
Waarom trek je steeds dezelfde soort mensen of problemen aan?
Waarom loop je vast – steeds weer in hetzelfde patroon?
Door bewuster te worden van je reacties, overtuigingen en automatische patronen, krijg je meer inzicht in jezelf. En dát zelfinzicht is de basis van groei. Pas als je kunt zien wat je doet en waarom je het doet, kun je bewust kiezen om het anders te doen. Dat geeft ruimte, vrijheid – en uiteindelijk: meer regie over je leven.
De kindertijdsklem: acceptatie vs. authenticiteit
Daarbij is er als kind een belangrijke keuze die je vaak onbewust maakt:
Ik wil geaccepteerd worden of Ik wil authentiek zijn. Maar omdat je kind bent en vooral afhankelijk bent van anderen, blijft er vaak maar één keuze over: ik wil geaccepteerd worden. Die keuze is begrijpelijk, maar betekent ook dat je jezelf soms aanpast en je echte gevoelens of behoeften wegstopt. Hoe vaak vroegen jouw ouders als kind écht aan je: “Wat voel je nu? Hoe voelt dat voor jou? En weet dat het oké is om dat zo te voelen”?
Het is namelijk het leren herkennen en accepteren van je gevoel in een situatie dat een belangrijke sleutel is tot zelfbewustzijn en groei. Het helpt namelijk niet als een ouder zegt: “Kom op, hou je flink,” of “Jongens huilen niet,” of “Doe niet zo moeilijk.” Dergelijke reacties leren je juist je gevoelens weg te stoppen, en dat blokkeert groei.
De basis: wat bedoelen we met bewustzijn, ego en het onbewuste?
Om grip te krijgen op dit onderwerp, is het belangrijk dat we met dezelfde woorden hetzelfde bedoelen. Hieronder leg ik enkele kernbegrippen uit, gebaseerd op Jung – maar dan in gewone mensentaal:
Bewustzijn
Alles waar je op dit moment actief aandacht voor hebt. Je gedachten, gevoelens, keuzes – wat je nu leest, wat je voelt in je lichaam, wat je straks besluit te doen. Dit is waar je ‘wakker’ bent: waar je kunt nadenken, analyseren en kiezen.
Het onbewuste
Een enorme opslagruimte in je psyche voor alles wat je niet bewust ervaart, maar wat wél invloed heeft. Herinneringen, overtuigingen, angsten, dromen, instincten, automatische reacties. Denk aan ‘automatisch’ naar huis rijden of plotseling emotioneel worden. Jung voegde hier ook archetypen aan toe – universele symbolen en oerverhalen die ons diep raken.
Het ego
Jouw innerlijke ik-gevoel. Het ego denkt: “Dit ben ik.” Het is gevormd door opvoeding, cultuur en ervaringen – vooral uit je jeugd. Het ego hielp je om erbij te horen, veiligheid te voelen of goedkeuring te krijgen. Het is belangrijk, maar kan je ook beperken als het blijft vasthouden aan oude verhalen. In moderne psychologische modellen (zoals Internal Family Systems) wordt het ego vaak gezien als een verzameling subdelen of ‘sub-ego’s’. Je bouwt in de loop der jaren verschillende rollen op voor verschillende situaties: De ouder, de werknemer, de coach, de perfectionist. Allemaal onderverdelingen van je ego.
De kunst is om te leren samenwerken met deze subdelen. Elk ervan wil je in je comfortzone houden – daar kent het de regels, daar weet het dat je veilig bent. Maar soms is het nodig om je ego te heropvoeden. Door tegen zo’n subdeel te zeggen: “Oké, ik begrijp wat je bedoelt en wat ik van jou zou moeten doen. Die reactie heeft me vroeger geholpen, maar nu niet meer. Ik kies ervoor om bewust buiten mijn comfortzone te treden. Zodat ik deze nieuwe ervaring kan leren en verder kan groeien.”
Zelfbewustzijn
Het vermogen om jezelf te observeren – zonder oordeel. Je merkt op wat je denkt, voelt of doet, en stelt vragen als: “Waarom reageer ik zo?” of “Is dit echt mijn keuze, of een oud patroon?” of “Wat zegt dit over wat ik écht nodig heb?” Zelfbewustzijn creëert ruimte en geeft je invloed op je gedrag – en dus op je leven.
Praktische stap
Hoe begin je concreet met dit zelfonderzoek? Een krachtig startpunt is deze vraag:
“Wie ben ik NIET?”
Deze vraag vraagt om eerlijkheid en oprechtheid. Het gaat erom dat je niet zomaar een label neerzet, maar dat je echt onderzoekt waarom je dat zo voelt. Vaak roepen we automatisch een antwoord, maar het helpt om daar een stap dieper op in te gaan.
Vraag jezelf bijvoorbeeld af: Is dit iets wat ik echt voel of geloof, of is het iets wat ik van mijn ouders, familie of omgeving heb overgenomen?
Veel van wat we denken te zijn of niet te zijn, komt voort uit opvoeding en sociale verwachtingen. Misschien zei je vader altijd: “Jongens huilen niet,” waardoor je leerde je emoties te verbergen. Of misschien leerde je moeder je dat je vooral ‘braaf en lief’ moet zijn, waardoor je jezelf afleert om soms stevig voor jezelf op te komen.
Door te onderzoeken waarom je iets niet bent, ontdek je vaak dat het een oude rol, verwachting of angst is die je vasthoudt, terwijl het eigenlijk niet bij jou past. Het helpt om die ‘maskers’ af te leggen en te zien welke lagen écht van jou zijn.
Een voorbeeld: je zegt misschien “Ik ben niet creatief,” maar als je eerlijk kijkt, realiseer je dat je dit vaak hoorde van leraren of familieleden die het zelf niet zagen zitten. Misschien ben je juist wél creatief, maar durf je het niet te laten zien omdat het niet binnen het plaatje past van ‘hoe je hoort te zijn’.
Het proces van jezelf deze vraag stellen en onderzoeken is soms confronterend, maar het opent ook de deur naar vrijheid en echtheid. Hoe meer je ontdekt wie je niet bent, hoe meer ruimte er komt om te ervaren wie je wél bent.
Dan wordt het ego een gids in plaats van een obstakel. Je kunt het heropvoeden. Vraag jezelf af: Klopt dit verhaal nog? Dient het mij nog? Zo leer je stap voor stap keuzes maken die echt bij jou passen.
Praktische stap
Hoe begin je concreet met dit zelfonderzoek? Een krachtig startpunt is deze vraag:
“Wie ben ik NIET?”
Deze vraag vraagt om eerlijkheid en oprechtheid. Het gaat erom dat je niet zomaar een label neerzet, maar dat je echt onderzoekt waarom je dat zo voelt. Vaak roepen we automatisch een antwoord, maar het helpt om daar een stap dieper op in te gaan.
Vraag jezelf bijvoorbeeld af: Is dit iets wat ik echt voel of geloof, of is het iets wat ik van mijn ouders, familie of omgeving heb overgenomen? Veel van wat we denken te zijn of niet te zijn, komt voort uit opvoeding en sociale verwachtingen. Misschien zei je vader altijd: “Jongens huilen niet,” waardoor je leerde je emoties te verbergen. Of misschien leerde je moeder je dat je vooral ‘braaf en lief’ moet zijn, waardoor je jezelf afleert om soms stevig voor jezelf op te komen.
Door te onderzoeken waarom je iets niet bent, ontdek je vaak dat het een oude rol, verwachting of angst is die je vasthoudt, terwijl het eigenlijk niet bij jou past. Het helpt om die ‘maskers’ af te leggen en te zien welke lagen écht van jou zijn.
Een voorbeeld: je zegt misschien “Ik ben niet creatief,” maar als je eerlijk kijkt, realiseer je dat je dit vaak hoorde van leraren of familieleden die het zelf niet zagen zitten. Misschien ben je juist wél creatief, maar durf je het niet te laten zien omdat het niet binnen het plaatje past van ‘hoe je hoort te zijn’.
Het proces van jezelf deze vraag stellen en onderzoeken is soms confronterend, maar het opent ook de deur naar vrijheid en echtheid. Hoe meer je ontdekt wie je niet bent, hoe meer ruimte er komt om te ervaren wie je wél bent.
Dan wordt het ego een gids in plaats van een obstakel. Je kunt het heropvoeden. Vraag jezelf af: Klopt dit verhaal nog? Dient het mij nog? Zo leer je stap voor stap keuzes maken die echt bij jou passen.
Slot
Bewustzijn is geen luxe, maar een levensvoorwaarde voor echte vernieuwing. Het vraagt moed om naar binnen te kijken en verantwoordelijkheid te nemen. Maar juist in die moed ontstaat de ruimte waar je zelfgenezend vermogen ontwaakt en lichaam, geest en hart in harmonie komen.
Leven vanuit bewustzijn betekent afstemmen op wie je werkelijk bent, onder de oude lagen. Het is een dagelijkse oefening in nieuw worden. Je wordt niet ouder met de jaren, maar nieuwer elke dag – wanneer je durft te luisteren naar de levensfluistering in jezelf.
Durf die ruimte te betreden. Daar ligt jouw kracht, jouw vrijheid, jouw heling. En dat is het mooiste cadeau dat je jezelf kunt geven: de kans om elke dag opnieuw, authentieker, te worden wie je bent